“BİZ”in yeni “kimlik” calarlari

Bu meqaleni yazarken son zamanlar mushahide etdiyim deyishikliyi cox dushundum. Genc dost ve tanishlarimin bir coxlari ile kimlik movzusunda danisharken “men aqnostik”em, “men ise misalcun libertarianam”, “biz ise Avropaliyiq” deye fikirler eshidirem. Mende bele hiss yaranib ki, sanki ferdi deyishiklik ve individualistlik hissiyati yeni kimlikleri mueyyen menada “deb”e mindirib. Elbette, sonda her bir insanin ferdi azadligina hormet en onemli prinsipdi. Yeni kim istese aqnostik, kim istese libertarian olar, bashqa biri ise muselman ve ya xristian ola biler. Yazinin qabartmaq istediyi mesele “aqnostik olmagin” pis olmasi deyil, “BİZ”de yeni kimliklerin yaranmasi ile inkishafa dogru irelilemek arasinda olan asilligi analiz etmekdi. Elbette ki, yazdiqlarim mutleq heqiqeti deyil subyektiv fikrimi eks etdirir.

Movcud siyasi rejim hemishe insanlarin ozunu derk etmesine tesir edib. Esrin evvellerinde Azerbaycanin Boshevik Rusiyasi terefinden ishgalindan sonra meselen, ozlerini muselman hiss eden valideynlerin ovladlari nedense tam eminlikle ateist olmushdular ve ya Nasist Almaniyasi vetendashlari ozlerini tam eminlikle en ustun irqin numayendesi kimi derk edirdiler. Bu deyishiklik “siyasi debdebe”, media ve sosial telebatlarla elaqelidir. “BİZ”in bu gunki veziyyetini bir cox gencler deyishmek isteyir. Amma geleceyi deyishmek ucun movcud kimliyimizi deyishmek “BİZ”e komek edecekmi?

Evvelki yazilarimda “BİZ”in menevi acligi haqqinda yazmishdim. Eslinde ac adamin neyi geldi, nece geldi yemesinde teecublu bir shey yoxdu. İnsan ac olanda dadi olmayan yemeyi ishtahla yeyib, bu yemeyi kimin ve nece bishirmesi haqqinda hec dushunmur de. Analoji olaraq ideoloji acliq da “kimlik” problemleri yashayan “BİZ”e enenevi olmayan kimlikleri tez “udub” “hezm etmeye” vadar etmirmi?

Ferqli olmaq da onemli bir amildir. Her bir insan, xususile de gencler digerlerinden ferqlenmeye calishirlar. Movcud realligimiz da “kimlik bazarinda” gence teklif olunan genish ceshidli kimlikler movcuddur. Amma, bir anliq ag sicanla qara sicovulun ferqi haqqinda dushunun. Sonda her ikisi gemiricidir, sadece ag sicanin PR-i daha effektiv teshkil olduguna gore hami ag sicani gorende xoshlanir, qara sicovuldan ise ya iyrenir, ya da qorxur. Kimlik bazari da beledi – sanki zerli kagiza burunmush “aqnostik” ve ya “libertarian” kimliyi, “uzu tuklu” ve “bashi bagli” “muselman” kimliyinden daha cazibedar gorunur. “Men aqnostikem” deye dushunmek bir cox gencleri heqiqeten de digerlerinden ferqli edir ve onilarin “ferqli olma” ehtiyacini odeyir. Amma bu tip ferqli olma geleceyin ferqli gelmesine sebeb olacaqmi? Yoxsa sadece gelecekde ferqli sadece problemler uze cixaracaq?

Tehsilin ve umumi intellektual seviyyenin “kimlik axtarishinda” boyuk rolu var. İnsanin ozunu derki onun intellektual inkishafi ile birbasha elaqelidir. Adeten tehsili ashagi olan ve ya dushunce terzi sethi olan insanlar qeyri enenevi kimlikleri daha tez qebul edirler. Meselen, XX srin 30-cu illerinde Azerbaycanin en gorkemli ziyalilari elmi kommunizm ve ateizme qarshi mubarize apararaq milli, dini ve ya umumi humanist ideyalara gore represiyalara ugradiqlari halda, ali tehsili olmayan sagici, cilinger ve ya cobanlar elmi kommunizmi daha cevik qebul edib Ali Sovet deputatlarina cevrilmishdiler. Hal-hazirda acinacaqli tehsil seviyyesi olan olkede “menevi ac insanlarin” “bezekli kagizlarda” onlara teqdim edilen kimlikleri qebul etmesinde de qeyri adi bir shey yoxdu.

Daha bir onemli meqam maddiyyete baglanmish “BİZ”in medeni yaradiciliq seviyyesinin tenezzuludur. İster musiqide, ister edebiyyatda, insterse de umumi medeni heyatda yenilik gormeyen genclik mecbur olub alternativ medeniyyetlere maraq gosterir. Nyu-Yorkun kasib mehlelerinde etirazkar afro-amerikalilarin bedaeten dediyi underground musiqisinin sedalari altinda bir bakal pive alib damagda siqaret barin yaninda eylenmenin ferqlilik olmasi ile raziyam, oturan insanin buna huququ catmasini da qebul edirem, amma bu adamin “agent of change” (deyishikliyin aparici quvvesi) ve inkishaq numunesi olmasina shubhe edirem.

Yekun olaraq onu qeyd edim ki, “kimlik” transformasiyasi inqilabi deyishikliyin onemli komponentdir. Lakin, bu transformasiya intellektual oyanma ve gelecek haqqinda ideyani derk etmeden mumkin deyil. Bu ideya insan haqqina hormet, menevi zenginlik ve derin dushunce ile six baglidir. “BİZ” im ucunse bu ideya 1918-1920ci illerden behrelenir. İnanmiram ki, yalniz alkogol icib roka qulaq assaq heyatimiz daha firavan olacaq...

QERENFIL ve BIZ

Çoxdan idi ki yazmirdim. Hem bash qarishiq idi, hem de ki ora bura seferler..... Amma, 20 Yanvar gununun yaxinlashmasi meni yeniden nelerse yazmaga vadar etdi.

Ele hadiseler var ki, onlar olmasa idi belke de biz de olmazdiq ve ya movcud olsaydiq bele bashqa shekilde olardiq. Bu hadiseler tarixilikden çixib bizim kimliyimizin bir hissesine çevrilir ve ozumuzu derketmenin esas elementlerinden olur.

1990 ci ilde menim 7 yashim var idi. İndi ozume qeribe gelse de qanmadan Lenin baba haqqinda sherleri seve seve ezberleyir ve Oktyabrat olmagimla fexr edirdim. Amma bir gun seher her shey deyishdi – mektebin qapali olmasi, her terefde qerenfiller ve qara lentler gordum. Elbette ki, bunlarin menasini sonralar anladim. Amma bir shey yaddashimda ebedi qaldi – al qirmizi rengli qerenfil.

Qerenfil haqqinda sonralar çox dushundum. Bu gul digerlerinden neye gorese ferqli idi. Bu gun de hardasa qerenfil gorende yadima dushen ilk anlam 20 Yanvar olur. Gorunur bu gul artiq menim milli kimliyimin bir hissesine çevrilib. Esas qabartmaq istediyim sual ise budur: “Qerenfil simvol olaraq neyi eks etdirir, BİZ uçun?”.

Menim uçun qerenfil AZADLIQDIR. AZADLIQ qiymeti olmayan bir mefhumdu. Çunki onu sene ele bele vermirler, onun uçun mubarize aparmaq lazimdir. Qerenfil “BİZ”i adini SHura Hokumeti qoymush rus ishgalindan azad eden bir simvoldu. Bu hadise olmasaydi, belke de bu gun men Sovet vetendashi idim ki, Lenin adli babam da var idi. Duzdu ola biler ki, “BİZ” baba sindromuna ele tutulub ki, çox keçmemish ozune yeni “baba” tapdi. Amma “baba”ya bagliliqla elaqeli “milli adet eneneni” kenara qoysaq, 20 Yanvar hadisesi uzun muddetden sonra Azerbaycan vetendashina oz kimliyine bir de baxmaga sherait yaratdi.

Qarshida bashqa bir sual da var. Eger sabah yene kimse bu olkeye tanklar surub gelse, “BİZ” o tanklarin qabagina cixacaqmi? Ve ya menevi acliga meruz qalmish “BİZ”i tank qabagina cixmaga ne mecbur ede biler? Çunki 19 ilde kimlerse qerenfili unudub rushvetden bol-bol qidalanib, kimlerse de elinden geleni edib ki, qerenfilin mena kesb etdiyi deyerleri “BİZ” unutsun. Kimi de “BİZ”in azadligini bogub, “BİZ”i o geder garinqulu edib ki, “BİZ” evvelki yazilarda yazdigim maddilikden kenar gelecek hagda bir shey dushune bilmir. Bu anlamda belke de, 19 il sonra 20 Yanvar hadiselerinin “BİZ”e ne verdiyi ve “BİZ”in bunu kecen muddet erzinde nece qoruya bildiyi ile bagli dushunmeye deyer.

20 Yanvar qurur gunudur “BİZ” uchun. ALLAH REHMET ELESİN SİZİ, SHEHİDLER!

Musteqillik gunumuz mubarek ve ya “biz” in menevi acligi hagginda!

Qishqirib “Respublika!” azad olduq,
Musteqil Vetende ac evlad olduq! (Vugar Qobulu)

Evvela, her birinizin mustellik gunu mubarek olsun. “Biz”im uchun vacib olan bu gunu resmi Bayram kimi geyd etmesek de (yeani evde oturmag imkani bize verilmese de) gelbimizde bu gunun mertebesi yuksek olmalidir. Belke de, mehz ele 17 il evvelki gun, bugun “Biz” haqqinda mulahizeler ireli surmeye imkan verir. Yoxsa “Biz” hele de Sovetler Ittifaqinin bir parchasi olarag novbeti 5 illik plani (yeri gelmishken bu da gelecek hagginda mulahizedir) hazirlayirdig. Ne ise… kecek metlebe.

Bu gun aglima bir sual geldi ki, goresen niye gore men, Azerbaycan Respublikasinin vetendashi, bu gunde diger bayram gunleri kimi istirahet etmirem, dostlarimla gorushub onlarin bayramin tebrik etmirem, eshi bele pis cixmasin hec bayram ehval ruhiyyesi de hiss etmirem? Amma meselen 9 May ve ya hele mahiyyeti mene tam aydin olmayan diger “bayram” gunlerinde (agliniza bashga shey gelmesin, Yeni Ildeki 10 gunluk umumrespublika bayramin nezerde tuturam) meni texminen 1 hefte evde sozun esl menasinda oturdurlar ki, bes bayramdir. Sualin cavabimini dushunu dushune bele bir neticeye geldim ki, diger defisitler kimi “biz”in meneve gida defisiti de var ki, bunun sherti adini “menevi aclig” adlandirmag olar.

Girish kimi sitat getirdiyim beytde de “ac” kelmesi ile bunu ifade etmek istedim. Yeani mustegillik elde etdikden sonra imkanlarimiz o geder artdi ki, hamimiz mashin istedik, ev istedik, vezife istedik, amma menevi gida istedikmi? “Menevi gida” dedikde bedenimizin ehtiyaclari deyil, ruhumuzun ehtiyaclarini basha dushurem. Goy her "men" ozunun ruhsal ehtiyaclarini mueyyen etsin, amma “biz”in de bir “ hami uchun umumi sacda bishmish” ruhi gidaya ehtiyaci var axi….

18 Oktybar 1991, “biz”in ruhi ozune donmesi tarixidir. Yeani “biz” boyuk imperiyanin eyaleti statusundan cixib, mustegil oldu, ozunu derk etmek uchun imkan yarandi. Amma bash veren o oldu ki, “biz”e mexsus olan servetleri satib cismani telebatlarimizi odemekle meshgul olub, “azadligi” ve “huriiyeti” unutdug bu 17 ilde. “Biz” ruhunu ac saxladi ki, aclig gec-tez zeifliye, xesteliye ve cismani mehve getirib cixarir…

Amma ac olan hem de ne olursa-olsun, nece olursa-olsun yashamag uchun gida da axtarir. “Biz” de bu gidani axtarmalidir – gorxmadan cekinmeden bu menevi gidaya govushub oz acligina son goymalidir. Mustegil vetetinin hem cismen, hem de meenen tox evladi olmalidir.

Bayraminiz bir de Mubarek!

XELIL RZA - INAM sheeri/ Gelecek ozu Gelmeyecek!

Xelil Rzanin bu sheerine tesadufen rast geldim. Azerbaycan hele Sovet mustemlekesi olarken, "biz"lerden bezileri geleceyin nece gelmesi hagginda fikir soyleyib - mustegil, azad Azerbaycan. Amma sheerde xoshuma gelen son misra oldu - "ozxoshuna gelmese getirecem men ozum"! yeani gelecek ozu gelmeyecek....

oxuyub hezz alin Xelil Rza dunyasindan:

INAM

O gun, mence gelecek:
Yaxshi ogullarini taniyacag Azerbaycan.

(...)

Yetishmemish meyveleri bagda kimse dermeyecek
Sevmediyi bir insana kimse konul vermeyecek.

Qalmayacag ish bashinda ne bir satgin, ne bir kole
Qalstuklu kertenkele.

Izi, tozu qalmayacag misginlerin cilizlarin.
Bu cirlarin, bu tuzlarin.

Qobustanda qayalara
Epopeya hekk edecek teze nesli oguzlarin!

Qalmayacag ish bashinda bu klassik gorbagorlar,
Gozleri sag ola -ola qelbi korlar.

O gunun ugrunda men 24 saatimi 25-e cevirdim,
Bu kullung bedenimle capdim, daglar devirdim.

O gun mutleg gelecek,
Burunmushem ag toza, hele goren yox meni.

Dord umman aynasinda berq vuracaq gunduzum.
Ozxoshuna gelmese getirecem men ozum.

Azerbaycan ailesinde islahata ehtiyac varmi?

Bu gun Azadlig Radiosunda maragli verilishde oldug: Azerbaycan ailesinde islahata ehtiyac varmi?

online dinlemek uchun

http://www.azadliq.org/audio/program/64116.html (copy edib brouzerdeki unvan menyusuna goymaniz lazimdir)

fikirleriniz cox maraglidir.

“Biz” axı niye azad deyil?

Adama deyerler sene ejdaha lazımdır? Ejdahaya bu gün ehtiyac görmesem de, azadlıq defisitin duymaqdayam. Nedensa azadlıq deyende “biz” daim siyasete baş vurub, “biz”in mentalitetine uyğun olaraq “tez-bazar” günahkarı tapır ve özün sakitleşdirir ki, azad olmamanın esas sebebi ya Sovet dövrü ile elaqedardı, ya tarixle, ya da ki, ele bu günle - guya “biz” azad olmaq isteyir amma qoyurlar ki?! Eslinde “azad olmaq” deyende ağıla gelen ilk sual neden azad olmaqdır. Evvelki yazımdakı commentlerde “azadlıq verilmir, alınır” deyilmişdi - amma sual yaranır kimden ve ya neden?

Mence azadlıq haqqında ideya ilk olaraq beyinlerde ve qelblerde yaranmalıdır. Esas mesele düşüncede azad olmaqdır, yeni geleceyi azad olaraq düşünmek üçün kimdense nese teleb olunmur. Yegane teleb “men”dendir. “Men” geleceyi düşünerken heç bir çerçiveye soxulmayaraq, mehdudiyyetsiz düşünmelidir.

Azadlıqla bağlı diger esas mesele “seçim”dir, ve ya seçime hörmet. Evvela cemiyyetimizde seçmek üçün imkanlar yaratmaq medeniyyeti mehduddur. Bir çox hallarda “biz” inanır ki, yalnız alternativsiz - yegane seçimin olması “biz”in böyük nailiyyetidir. Amma seçimin olmaması azadlığı mehdudlaşdırır. Televizorda tez-tez inhisarçılıqdan (monopoliya) danışılır, amma bazarda olan inhisarçılıqla beraber cemiyyetimizde de bir inhisarçılıq (monopoliya) mövcuddur. Mövcud deyerlerin qeyri-müeyyenliyi “deyersizlik inhisarçılığı” yaradır. Bu inhisarçılıq beyinlere ve qelblere mexsusdur, ve her bir inhisarçı kimi “biz”e mexsus beyin ve qelbler de her hansı yeni deyere müqavimet gösterir.

Her bir “men” bu inhisarçılıqla mübarize aparmalıdır. Seçimlerin zenginleşmesi ve seçime hörmet hissinin yaranması “biz”in azadlığını daha da artırar. Azadlığa geden yol mehz “deyersizlik inhisarçılığı”ile mübarizeden başlayır.

“Biz” “şpaqat”da ne qeder otura biler?

Bu gün çalışdığım Gencler Fealiyyetine Destek Merkezinde maraqlı bir mühazire oldu. Qonaq Azerbaycan vetendaş cemiyyetinin görkemli simalarından biri Eli Abbasov idi. Mühazire zamanı “biz” ve “gelecek” üçün maraqlı olan bir çox meseleler müzakire edildi. Amma diqqeti yöneltmek istediyim esas meqamlardan biri mühazireçinin hal-hazırda Azerbaycanın “şpaqat”veziyyetde olması haqqında mülahizileridir.
Bu “şpaqat” veziyyeti dedikde, “biz”im gündemimizin reallığı olan balanslaşdırılmış xarici siyaset nezerde tutulurdu. Men siyasetden uzaq olduğum üçün meselenin siyasi meqamlarını bir kenara qoyub, “şpaqat”veziyyetinin narahatlığını qabartmaq isterdim.

Men güman edirem ki, bir çoxlarınız razılaşarsınız ki, “şpaqat” böyük meharet teleb tese de bu veziyyetde uzunmüddet qalmaq “biz” üçün narahatdır ve arzuedilmezdir. Yeni, uzun sözün qısası “biz”daima “şpaqat”da qala bilmerik, ayağa durub bir şeyler edib, müeyyen teref seçmeliyik.

Qeyd edim ki, müxtelif güclerin arasında seçim etmek “biz” üçün tarix boyu önemli mesele olub. Bu seçimin önemi yalnız siyasi meqamlarda deyil, hemçinin “biz”in medeni (kimliyimizin) formalaşmasında da böyük rol oynayıb. XIX esrde “biz”im İranla Rusiya arasında qaldığımız veziyyetin (bu barede Y.V. Çemenzeminlinin “Qan İçinde” ve ya “İki od arasında” romanını oxumağa deyer) tezahürlerini bü gün nece hiss edirikse, yeqin bir neçe on ilden sonra bu gün QERB ve RUSİYA arasında etmeli olduğumuz seçimin tezahürleri bizim gündelik heyatımızın ve kimliyimizin bir hissesi olacaq. Amma esas ferq ondan ibaretdir ki, eger XIX esrde “biz”im seçim imkanları çox mehdud idise, bu gün “biz” seçim ede bilerik. Amma esas sual “biz” terefinden “şpaqat” veziyyetinin ne derecede derk edilmesi ve bu seçime münasibetin formalaşmasıdır.

Başqa bir özel cehet ise ondan ibaretdir ki, Qafqazda baş veren son herbi hadiseler, o cümleden “biz”im (nezeri de olsa mehz “biz”im) malik olduğumuz enerji resursları, kenar qüvveler terefinden heç “şpaqat”da da rahat oturmağa imkan yaratmır. Zeruri mesele “biz” terefden veziyyetin derk edilmesi ve mehz “biz” terefden qerarın verilmesidir. Yeni, “şpaqat” veziyyetinden durub hansı terefe getmeyi öz ferdi maraqlarına esaslanan ayrı-ayrı “men”ler deyil, mehz “biz”vermelidir.
Mövcud seçim imkanları neden ibaretdir. Bizden istenilen aydındır ve prinsipce eynidir - bu ve ya diger terefin bir hissesi olmaq (hemçinin resurslar ve geosiyasi mövqe). Amma teklifler ferqlidir. Bir terefde insan azadlığına ve hüquqlarına esaslanan Qerb (ve ya Avropa), diger terefde ise şovinizme, zorakarlığa ve işğala esaslanan Rusiya durur. “Biz”i özüne celb etme metodları da ferqlenir. Qerb insan hüquqlarının ve azadlıqların “biz” terefden derk edilmeden, demokratiyaya esaslanan dövlet olmadan “biz”i özünün bir hissesi kimi görmek istemir. Rusiyanın ise “biz” uzun müddet terkib hissesi olmuşuq ve o, özünün yaratdığı Dağlıq Qarabağ ve diger tezyiqlerle “biz”i özünden bir addım bele kenara buraxmaq istemir. “Gelecek” neticeler de ferqlidir, Avropaya qoşulan “biz” ümumi ailenin bir üzvü olacaq. Rusiya da ise “biz”i ucqar periferiya statusundan başqa bir şey gözlemir. Men vetendaş olaraq özümü Avropada daha tehlükesiz hiss etmiş olaram, ve şexsen 20-ci esrde 2 defe “biz”i qıran Rusiyay etibar etmirem.

Amma meselenin başqa terefi de var. Yuxarıda qeyd etdiyim Rusiya bu günün Rusiyasıdır. Sabah o daha da demokratikleşerse, teklifler deyişe biler - en azı böyük ve elverişli bazar, Qarabağ meselesinde edaletli mövqe, razılaşmaya bilersiz - amma daha asan ünsiyyet ve anlaşma, birge keçmiş (ve medeni kimlik) ve beraber hüquqlu terefdaşlıq. Amma Rusiyada demokratik deyişiklikler baş vererse....

Bu seçimi etmek ele de asan deyil, amma zeruridir. Çünkı, “şpaqat”da uzunmüddet otursaq yerimeyi de unudarıq. İnanıram ki, bu yazı virtual da olsa müeyyen müzakire yaradacaq bu barede.

P.S. Yaza-yaza İranla olan münasibetler de ağlımdan keçdi, amma Rusiya, Qerb ve İran üçbucağı arasında “biz”in veziyyetinin “şpaqat”dan da ecaib olmasını anladım. 2018-ci iledek ayağa durub bu veziyyetden qurtulma gerekdir.

"BİZ"- AXI KİM?

Evvelki yazıda da bu sualı vermişdim - indi bu barede bir qeder de etraflı fikirlerimi bölüşmek isterdim. Eger bu sualı ayrı-ayrı “men”lere versek yeqin ki, ferqli cavablar alarıq. Meselen, men - Azerbaycanlı, men - azeri türkü, men- müselman, men- Azerbaycan Respublikası vetendaşı, men-liberal ve s. Yeni insanlar özlerini bu ve ya diger kimliklerine esaslanaraq cemiyyetde siyasi ve başqa sosial münasibetlere girirler, hemçinin müeyyen sosial mühit yaradırlar. Her bir kimliyi daşıyan ferdler özünde müeyyen deyerler sistemini cemleşdirir ki, bu da sonda cemiyyetin deyerlerine çevrilir. Geleceyin nece gelmesi haqqında mülahizeleri de ireli sürerken, fikrimce ilk müzakire olunası mesele kimlik meselesidir - “biz”in kim olması.

Ümumilikde, hal-hazırda Azerbaycan cemiyyeti müeyyen kimlik krizisi yaşayır. Başqa sözle bu krizis hemçinin deyerler böhranına getirib çıxarır. Gelecek haqqında toplum olaraq ideya boşluğu onunla neticelenir ki,ayrı-ayrı menler özlerinden (şexsi egoya esaslanan aile de bura daxildir) uzağı görmürler ve geleceyin nece olmasını düşünmürler. Diger teesüf doğurucu meqam ise ayrı-ayrı kimlikler formalaşdırılarken ve tebliğ edilerken müxtelif çaşqınlıqlar ve sehvlere yol verilir. Meselen, bu gün en gündemde olan ve şeerle, mahnilarla teriflenen “Azerbaycanlı” kimliyine nezer salaq. Mektebde mene tebliğ olunmuş o "Azerbaycanlı" texminen bele tesvir edile biler - “Dünyada tayı beraberi olmayan metbex ve musiqiye, en şirin ve axıcı dile, en qedim tarixe, en gözel adet ve enenelere, en yaxşı aile modeline, dünya şöhretli elm ve dövlet xadimlerine malik, ve en nehayet qelbinde ermenilere derin nifret besleyen bir şexs”. Amma nedense heç vaxt mektebde rüşvet almayan, en çox qanunlara emel eden, insan hüquqlarına hörmetle yanaşan ve s. bu kimi ifadelere rast gelmemişdim. Ölke xaricine cıxdıqdan sonra mektebde öyrendiyim bütün bu “en”lerin en şirin nağıldan başqa bir şey olmadığına emin oldum. Ona göre yox ki, men Azerbaycan yemeklerini beyenmirem ve ya musiqisin dinlemirem, eksine men yene de bütün bunların “en gözel” kateqoriyasına daxil olmasına inaniram, sadece dünyada diger xoşuma gelen “en”lerinde movcudluğuna şahid olmuşam ve menim “en gözel” saydığım şeylerin başqaları üçün eyni ehemiyyet kesb etmediyini de görmüşem. Bir de ki, men öz anamı sevmek üçün onu başqalarının anası ile müqayisa edib sevmemeliyem ve başqalarına bunun üçün nifret etmeme de ehtiyac görmürem, sadece o menim olduğu üçün onu sevsem yeter. “Biz”in “Azerbaycanlı” kimi formalaşmasında gördüyüm başlıca problemlerden biri de milli azlıqlar adlandırdığımız qardaş lezgi, talış, avar, yehudi ve Azerbaycanda uzun iller yaşamış diger xalqların “biz”den kenar düşmesidir. Mehz onlar “biz”e ferqlilik getirib “biz”i gözelleşdirirler. Onların gelecekde “biz”den kenar düşmemesi üçün her şeyi etmeliyik.

Son zamanlar cemiyyetde baş veren transformasiyalardan biri de İslam dininin feal teşviqi ve tebliğidir. Xüsuisile, bir çox genclerin İslamı öyrenmesi ve onun qaydalarına emel etmesi qeyd edilmelidir. “Müselman” kimliyinin inkişafı cemiyyetde halalı haramdan ayıran, ve bir çox bed emellerden yayınan insanların formalaşmasına yönelmişdir. Heqiqeten de iman getirmiş her hansı bir şexsle ünsiyyetde olmaq ve ya emekdaşlıq etmek insana xoş tesir bağışlayır ve insanlar arasında etibarı artırır. Amma… Azerbaycan cemiyyeti dinden uzun müddet kenar düşmüş bir toplumdur, dini qaydaların yasaq olunması uzun müddet “biz”i din haqqında düşünmekden kenar saxlamışdır. Dövlet müsteqilliyi qazandıqdan sonra İslamın teşviqi ile ölkemizde meşğul olan esasen İran, Seudiyye Erebistanı ve Türkiyeden olan missioner qruplardır. İslamın esaslarının bütün beşer aleminde vahid olmasına baxmayaraq yeqin ki İndoneziyada olan müselmanın Bosniyada olan müselmandan ferqlenmesini qebul edersiniz. Bu ferqler müxtelif coğrafi, tarixi, İslamdan önceki eneneler ve diger sosial faktorlarla bağlıdır. İslamın Azerbaycana müxtelif xarici ölkelerden “import” olmasının esas tezahürleri mezhebler/teriqetler arası gerginlikler, ve dini deyerler ile birlikde yerli adet enene ile uzlaşmayan diger qeyri-dini enenelerin de “idxal” edilmesidir. Bu meselede en problematik meqam ondan ibaretdir ki, bir çox insanlar dini qaydaların elmi mahiyyetine varmadan onların teqlidi ile meşğuldurlar ve dinin esas komponentlerinden olan tolerantlıq ve diger dinlere hörmet deyeri evezine, radikal fikirler tebliğ edilir ve bunun da neticesinde mescidlerimizde qumbara partlayır. Diger terefden Azerbaycanın dini deyil, dünyevi dövlet olması ve üstelik din meselelerinin kifayet qeder hessas olması cemiyyetde baş veren bir çox meselelere insanların aktiv münasibet göstermesi seviyyesini aşağı salır.

Azerbaycanın geleceyi üçün “biz” özünü nece hiss etse daha yaxşı olar? Bu sualın cavabı olaraq teklif etdiyim kimlik - vetendaşlıq kimliyidir. Vetendaşlıq kimliyi esasen özünde 2 elementi birleşdirir:
1) Müeyyen hüquq ve vezifelerin tanınması ve onların dövlet terefinden qorunması
2) Vetendaşlıq passport sahibi olmaqdan elave cemiyyetde baş veren proseslerde feal iştirak ve cemiyyet problemlerini öz problemleri kimi qebul edib bunları helli üçün sey göstermekden de ibaretdir.

Vetendaşlıq kimliyinin en müsbet cehetlerinden biri onun insan hüquq ve azadlıqlarına söykenmesinde görürem. Başqa sözle, eger mektebde uşaqları plovun dünyada en yaxşı yemek olması evezine fikir azadlığının vacib deyer olmasına öyretseler daha effektiv olar. Gelecek üçün olan başlıca ehtiyaclardan biri de mehz budur. Vetendaşlıq kimliyinin diger müsbet terefi ise onun inkluziv olmasındadır - yeni müxtelif dinlerden, milletlerden, sosial qruplardan olan insanlar vetendaşlıq kimliyi çerçivesinde özlerini rahat ve beraber hiss ede bilerler.

“Biz”in Azerbaycan Respublikası vetendaşları kimi formalaşması insan hüquq ve azadlıqlarının geleceyin başlıca deyeri kimi formalaşması demekdir. Bundan elave vetendaşlığın başlıca şerti olan iştirakın da formalaşması gelecekde cemiyyetin idare olunmasının bir qrup insan terefinden deyil mehz “biz” terefden heyata keçirilmesinin temin edilmesidir. Göründüyü kimi “biz”in formalaşması gelecek üçün başlıca şertdir, çünki gelecek “biz” terefden qurulucaq. “Biz”in ise 10 il vaxtı var..

"Gelecek" nece gelecek?

Bu blogu yazarken esas meqsedim gelecekle bağlı bezi görüşlerimi dostlarımla bölüşmek ve virtual da olsa müeyyen derecede fikir mübadilesine şerait yaratmaqdır. Eslinde gelecek bizim hamımızı narahat eden ve ya narahat etmeli olan bir mefhumdu - elbette, her birimiz şexsi ve peşekar planlarımızı qurarken düşündüyümüz başlıca amil gelecekdir... Bes o nece gelecek? Geleceyi görmekle elaqedar her hansı fövqaltebii qabiliyyetlerim olmadığı üçün yalnız öz düşüncelerime ve hisslerime esaslana bilerem.

Azerbaycan 2018-ci ilde? 2018-ci il simvolik olaraq çox önemli xarakter daşıyır, çünki bu il Şerqde qurulmuş ilk demokratiyanın 100 yaşı tamam olacaq, başqa sözle ne zamansa insan azadlığına ve hüquqlarına hörmet esasında qurulmuş bir ölkenin nailiyyetlerini qiymetlendirmek ve neticelerine nezer yetirmek üçün celbedici meqam yaranacaq. Bundan elave bu gün xüsusile gencler üçün ölkemizin geleceyi haqqında fikirler her hansı “vetenperverlik” hisslerinden elave şexsi inkişaf ve heyat terzi baxımından da olduqca vacibdi. 10 il erzinde biz nelere nail ola bilerik ve yaşadığımız ölkenin rifah veziyyeti nece olacaq?

Fikrimce, rifah veziyyeti dedikde yalnız maddi veziyyet nezerde tutulmur - tehsili ve zeruri bilikeri olan insan prinsipce bu ve ya diger şekilde hemişe “çörek pulu” deyilen minimum yaşayış heddine nail ola biler. Xüsusile de neftle zengin olan Azerbaycanda... Esas mesele yaşadığın mühitden zövq almaq ve emeyinin neticesinde elde etdiyin vesaitlerden serbest şekilde istifade etmekdi. Bundan elave hüquqlarının saya alınması, bu hüquqlara başqaları terefinden hörmet, seçim azadlığı, tolerantlıq ve müasir Azerbaycanda az sayda müşahide edilen diger amiller...

Men geleceyi nece görmek isterdim? Bu suala ferdi cavab vermek nisbeten asandır. Çünki, Azerbaycanda insanların maraqlarının ferdilikden bir o qeder de uzağa getmemesi mende bele hiss yaradır ki, bir çox Azerbaycanlılar üçün 2018-ci ile qeder menzili olmayanlar üçün şexsi menzillerinin olması (olanlar üçün ise tebii ki, 2ci menzilin elde edilmesi), şexsi avtomobile nail olmaq (sovet/rus avtomobili olanlar üçün xarici, xarici avtomobili olanlar üçün qonşuda olan daha bahali markalı avtomobil), aile sahibi olub uşaq dünyaya getirmek (bu xalqımızın teqdire layiq adetidir), bundan savayı “yaxşı bir vezife” sahibi olmaq ve ya bu kimi ağıla gelmeyen diger arzular ve ehtiyaclar olduqca önemlidir. Yeri gelmişken bu arzular ve ehtiyaclar insanidir, ve bunlara sahib olmağı arzu etmekde qeyri-adi bir şey yoxdur. Başlıca sual bu kifayetdirmi? En sade bir ssenari tesvir edek: Tesevvür edin ki, 21 yaşlı her hansı Azerbaycan vetendaşı 2018-ci ilde özü bu gün arzuladığı kimi menzili, avtomobili, ailesi olan ve üstelik vacib bir vezife tutmuş 31 yaşlı vetendaşa çevrilmişdir. Eslinde bütün bunlara nail olmaq kifayet qeder çetindir - vaxt, enerji, iş ve s. Kim vetendaşı emin ede biler ki, 2018-ci ilde onun yeni binada olan menzili aşmayacaq, ve ya o, menzilinde yatarken qulaq batıran siqnal seslerinden yata bilecek, avtomobili ile yol gedende iri avtobus sürücüsü onun üstüne çıxmayacaq ve ya her hansı başqa birisi illerle zehmet neticesinde elde olunmuş avtomobili bir an içinde zedelemeyecek. Eksine men hele de binanın çökme ehtimalının, tıxacların, yolu qaydasız keçen piyadaların, yüzlerle aqresiv sifetlerin ve s. movcud olmasına eminem. Üstelik, vetendaş üçün övladlarının hansı mektebe gedeceyine, ordan kimden ne oyreneceyine, xestelenerken hansı hekime müraciet edeceyine, her hansı bir arayış ve ya sened üçün ne qeder incidileceyine (ve ya ödeyeceyine) dair de bir çox suallar açıq qalır. Üstelik fikirlerini azad ifade etmek, her tin başı aldanmamaq, edaletsizliye qarşı mübarize aparmaq, serbest biznes qurmaq ve ferdi inkişaf üçün zeruri ola bilecek diger ehtiyacların taleyi de hele qaranlıqdır. En acınacaqlısı ise bizim tesevvür etdiyimiz zavallı vetendaşımızdan daha varlı, daha vezifeli ve daha “böyük adam olan” birisinin onun insani hüquqlarını tapdalayanda baş vermesidir. Belke de bu problemlerin helli haqqında vetendaş 31 yaşı olanda düşünmeye başlayacaq ve ya ehtiyac duyacaq bunların helline. Amma gec ola biler. Demiri isti-isti döyerler deyib, atalar. Belke geleceyi görerken bir qeder bu şeyler haqqında da düşünek.

Biz geleceyi nece görürük? Eslinde “biz” mefhumunu müeyyen etmekde bir az çetinlik çekirem. “Biz” - axı kim? Azerbaycan vetendaşları? Son defe Azerbaycan vetendaşlarının “biz” olaraq bir şeyi müzakire edib ve qerar vermesini xatırlaya bilmirem (ya başqaları “biz”in yerine, ya da “biz”in bir hissesi olan bir qrup insan “biz” evezine qerar verib) . İctimai müzakire ve qerar vermede ictimaiyyetin iştirakı cemiyyetimizde aşağı seviyyededir. Sebeb ayrı- ayrı “men”lerin bu müzakireye ehtiyac duymaması ve ya ictimai ehtiyacların “men”ler üçün 2ci dereceli olmasıdır. Eslinde “biz” terefden gelecek haqqında yalnız bir ideyanın olması terefdarı deyilem, “biz” terefden gelecek haqqında müxtelif ssenariler teklif edile biler. Eslinde müxteliflik zenginlik olub, seçim üçün başlıca şertdir. Amma bu ssenarileri yaradan “biz”-e bir ehtiyac var. “Biz”i nece formalaşdırılmalı? Fikrimce cemiyyetde “biz” üçün çatışmayan esas amiller bunlardır:

1) ayrı ayrı “men”lerin ictimai ehtiyacları ferdi ehtiyac kimi derk/qebul etmesi. Misal- sehiyye sisteminin inkişafı her bir vetendaşın ehtiyacı olmalı ve buna nail olmaq üçün olan seyler avtomobil elde etmek qeder eyni vaciblik daşımalıdır. Ve ya ayrı-ayrı “men”ler özlerini vetendaş hiss etmelidirler.

2) ünsiyyet - “Biz”im ünsiyyete böyük ehtiyacı var ve ya daha deqiq ünsiyyet qurula bilecek bir mekana. Bu mekanda her bir vetendaşın qorxmadan ve çekinmeden öz fikrini ifade etmesi temin edilerse, “biz” geleceyi ve onun haqqında ideyaları çox rahat müzakire ede bilerik.


Artıq gecdir, yatmaq vaxtıdır (“biz”olaraq yatmaq yox, sadece “men”im yuxum geldi) . Amma “biz”im hele 10 il vaxtı var. Bu zaman vaxtile “biz”lerden olan insanların 1918ci ilde “biz”i düşünüb yaratdıqları Azerbaycanın esasında duran ferdi hürriyyet ve milli istiqlal ideyalarına dönmeye yetermi?
(ardı var, şerhleriniz arzuolunandır).